लाल बहादुर नेपालि
(नेपाल अध्ययनका लागी तयार पारिएको लेख र अध्ययनको अंश)
गण्डकी प्रदेश अन्तर्गत बागलुङ जिल्लाको ऐतिहासिक तथा भौगोलिक रूपमा विविध क्षेत्र गलकोट (१९४.३९ वगै कि.मी मा फैलिएको) प्राकृतिक स्रोतसाधनले अत्यन्त समृद्ध क्षेत्र हो । यहाँका प्राकृतिक स्रोतहरूले शताब्दीयौँदेखि यहाँका वासीको जीवनशैली, अर्थतन्त्र, संस्कृति र पहिचान निर्माण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । गलकोटमा प्राकृतिक स्रोतको उपयोग परम्परागत ज्ञान, स्थानीय आवश्यकता र पहाड, वन, नदी, उर्वर भूमि तथा जैविक विविधताले भरिएको प्राकृतिक वातावरणसँग नजिकबाट जोडिएको छ । कृषि, वन, जलस्रोत देखि खनिज स्रोतसम्म गलकोटका मानिसहरू लामो समयदेखि जीविकोपार्जन र विकासका लागि प्रकृतिमाथि निर्भर रहँदै आएका छन् र मौसमी चक्र तथा सामुदायिक मूल्यअनुसार स्रोतको सावधानीपूर्वक उपयोग गर्दै आएका छन् ।
यहाँको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोतहरूमध्ये कृषि भूमि प्रमुख हो । यहाँको पहाडी भू–भाग ढल्केका जमिनमा बनाइएका पाखो–बारी तथा तेर्सा खेतहरूले चिनिन्छ, जसले माटो कटान रोक्दै किसानलाई प्रभावकारी रूपमा बाली उत्पादन गर्न सहयोग गरेको छ । यस्ता खेत–बारीहरू पुस्तौँदेखि संचित स्थानीय सीप, ज्ञान र परिश्रमको प्रतीक हुन् । यहाँको उर्वर माटोले धान, मकै, कोदो, गहुँ, जौ तथा मौसमी तरकारीजस्ता बालीको उत्पादनलाई सहयोग पु¥याएको छ । यहाँको कृषि प्रायः आत्मनिर्भर प्रकृतिको छ, जहाँ परिवारले मुख्यतः आफ्नै उपभोगका लागि उत्पादन गर्छन्, यद्यपि कहिलेकाहीँ अतिरिक्त उत्पादन स्थानीय बजारमा बिक्री पनि गरिन्छ जसलाई विभिन्न संस्थाहरुले सहयोग गरेको र आर्थिक टेवा दिइएको पाइएको छ । विशेषगरी मनसुनको समयमा प्राकृतिक वर्षाले खेतीमा ठूलो भूमिका खेल्ने भएकाले पानीको उपलब्धता सफल उत्पादनका लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
परम्परागत कृषि उपकरण र पशुपालनबाट प्राप्त जैविक मलको प्रयोगले जमिन, पशु र मानव श्रमबीचको गहिरो सम्बन्ध देखाउँछ ।
वन यहाँको अर्को अत्यन्त महत्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोत हो । यस क्षेत्र वरिपरि समुदायको व्यवस्थापनमा रहेका वनहरूले काठ, दाउरा, घाँस, जडीबुटी, फलफूल र पातहरू उपलब्ध गराउँछन् । वनबाट प्राप्त काठ परम्परागत रूपमा घर निर्माण, फर्निचर, कृषि औजार र घरायसी सामग्री बनाउन प्रयोग हुँदै आएको इतिहास रहेको छ । दाउरा आज पनि विशेषगरी ग्रामीण घरपरिवारमा खाना पकाउन र ताप्न प्रमुख ऊर्जास्रोतको रूपमा प्रयोग हुन्छ । वनले गाई, भैँसी, बाख्राजस्ता पशुका लागि घाँस र चारो पनि उपलब्ध गराउँछ, जसले दूध, मासु, मल र जोत्ने शक्ति प्रदान गर्छ त्यस्तै बन बाट स्थानिय स्तरमा आवश्यक पर्ने बस्तुहरु काठका मुर्तिहरु, दराज, भकारी, अन्न भण्डारण पेटी, औरी(भडाल्नो), मदानी, ठेकी, हलो, जुवा, खोक, लेड्को, फ्याउरो, आरी, सारङ्गी, मादल, डम्फु, चाल्नो, डमरु, डोलक, खुर्पेटो, थाम, डाँडा, धार्ने ठेको, खुर्पा र अन्य हतियारका बिँड, ढिकी, जाँतोको हाँतो, थुर्मी, टाँढ, तखती, मधुस, चखेए पिङ, घट्ट, खाट, पिर्का, धुम (कुखुराको खोर) र होचा टेबलहरू साधारण औजार प्रयोग गरेर हातैले बनाइन्थ्यो र बनाइन्छ पनि ।
पछिल्ला दशकहरूमा सामुदायिक वन कार्यक्रमले गलकोटमा दिगो वन व्यवस्थापनलाई प्रोत्साहन गरेको छ, जसले स्थानीय बासिन्दालाई दैनिक आवश्यकता पूरा गर्दै वन संरक्षण गर्न सहयोग पु¥याएको छ तर तिब्र बसाईसराइका कारण यो कार्यक्रममा त्यति प्रभावकारी हुन सकेको छैन् । यस्ता कार्यक्रमहरूले संरक्षणसम्बन्धी चेतना बढाउनुका साथै अवैध कटानी घटाएर धेरै स्थानमा वन क्षेत्र सुधार गर्न मद्दत गरेका छन् ।
जलस्रोत गलकोटको जनजीवनको केन्द्रमा रहेको छ । प्राकृतिक मूल, खोल्सा र साना नदीहरू यस क्षेत्रमा बग्दै खानेपानी, सिँचाइ र पशुपालनका लागि आवश्यक पानी उपलब्ध गराउँछन् । परम्परागत ढुंगेधारा र कुलो प्रणालीमार्फत पानीलाई मूलबाट गाउँ र खेतबारीसम्म पु¥याइन्छ । नदी र खोलाहरूले माटोको उर्वरता कायम राख्नुका साथै स्थानीय पारिस्थितिकी पद्धतीलाई पनि सहयोग गर्छन् ।
केही स्थानमा परम्परागत पानीघट्ट प्रयोग गरी अन्न पिस्ने कार्य हुँदै आएको इतिहास र त्यसको अवषेशहरु पाइयो, जसले बग्ने पानीलाई व्यवहारिक रूपमा उपयोग गरिएको देखाउँछ हालका वर्षहरुमा त्यो प्रविधि उपयोगमा नभए पनि उपयोगमा रहेको इतिहास छ । हालका वर्षहरूमा स्थानीय जलस्रोत प्रयोग गरी साना जलविद्युत् तथा सूक्ष्म जलविद्युत् आयोजना विकास गरिएको छ थियो जसलाई अहिले केहि स्थानहरुमा देख्न पनि पाइन्छ र जीर्ण अवस्थामा पनि रहेका छन् जसको पुनः सदुपयोगको बारेमा स्थानिय क्षेत्रले सोचेको पाइएन्, जसले ग्रामीण घरपरिवारमा विद्युत् उपलब्ध गराउनुका साथै दाउरा र जीवाश्म इन्धनमा निर्भरता घटाएको छ थियो । यसले परम्परागत जल उपयोग आधुनिक प्रविधिसँग क्रमशः जोडिँदै गएको देखाउँछ ।
गलकोटमा खनिज स्रोत सीमित भए पनि स्थानीय रूपमा महत्वपूर्ण छन् शोधमा आधारित एक जनाले हामीलाई फलाम खानीको बारेमा जानकारी दिनुभयो । घर निर्माण, सडक विस्तार र पूर्वाधार विकासका लागि नजिकका पहाड र नदी किनारबाट ढुंगा र बालुवा निकालिन्छ तर यो दरम खोला र गौदी खोलाको किनारमा आउदा दिनहरुमा एक समस्याको रुपमा आउने सम्भावना देखिएको छ । केही गाउँमा छानो छाउने स्लेट ढुंगा परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ (जुन हरिचौरको भुजुङ्गे दुदिलाभाटीको भैसे र शिरुवारे लगाएतका क्षेत्रमा पाइन्छ भने माटो प्रयोग गरी माटोका घर, भित्ताको लेप र परम्परागत माटोका भाँडाकुँडा बनाइन्थ्यो तर माटाका भाँडाकुडाँ हरुको प्रचलन हराएपनि अवषेशका रुपमा माटोको झण्डै १२० वर्ष पुरानो इँटा र झिङटी प्राप्त भयो भने १७० वर्ष पुरानो सिक्का समेत उत्खनन् का क्रममा प्राप्त भयो ।) यस्ता स्थानीय रूपमा उपलब्ध सामग्रीले निर्माण लागत घटाउनुका साथै प्राकृतिक वातावरणसँग राम्रो मेल खान्छ ।
यद्यपि ठूलो स्तरको खनन कार्य नहुँदा पनि यी आधारभूत खनिज स्रोतको सावधानीपूर्वक प्रयोगले वातावरणमा गम्भीर क्षति नपु¥याई स्थानीय विकासलाई सहयोग पु¥या
